Pyetjet që do të bënit, të përgjigjura hapur

Pse na duhet kjo?

Sot çdo institucion zgjidh vetë navigimin, aksesueshmërinë, format, kërkimin, dokumentet, sjelljen në celular dhe strukturën e përmbajtjes. E njëjta punë bëhet sërish e sërish.

Një sistem i përbashkët i zgjidh këto probleme një herë, në qendër, dhe i lë institucionet të fokusohen te ajo që është vetëm e tyrja. Ndërto një herë, ripërdor kudo.

Çfarë nuk shkon me faqet tona aktuale?

Shpesh, asgjë — shumë prej tyre funksionojnë mirë më vete. Problemi është fragmentimi në të gjithë pasurinë: secili institucion ka zhvilluar veçmas navigim, struktura përmbajtjeje, modele dokumentesh dhe sjellje të ndryshme.

Pyetja që ia vlen të bëhet është nëse qytetarët dhe qeveria do të përfitonin duke i zgjidhur këto probleme të përbashkëta një herë.

Ne tashmë kemi e-Albania.

Mirë — dhe kjo nuk e zëvendëson e-Albania-n. e-Albania zgjidh shtresën e madhe të transaksioneve dhe ofrimit të shërbimeve, dhe ka arsye të mbetet aty.

Interesi im është shtresa më e gjerë publike rreth saj: ministritë, agjencitë, bashkitë, rregullatorët, gjykatat, faqet informative, zbulimi i shërbimeve. Një gjë që do të doja ta mësoja pikërisht nga ju është se ku duhet të qëndrojë ky kufi.

Ne tashmë kemi një sistem dizajni / bibliotekë komponentësh.

Shumë mirë. Atëherë nuk do të propozoja ta zëvendësoja — do të doja të kuptoja çfarë mbulon dhe nëse puna ime tregon mënyra të dobishme për ta zgjeruar në faqet institucionale, arketipe të tjera, standarde përmbajtjeje, aksesueshmëri, qeverisje ose migrim.

Nëse ai tashmë i zgjidh disa pjesë, problemi i zbatimit është më i vogël.

Pse të mos e ndërtoni vetë ADS-ja këtë?

Mundeni, dhe në planin afatgjatë ADS-ja duhet ta zotërojë. Ajo që unë sjell është përshpejtim: e kam hartuar tashmë ekosistemin, kam zhvilluar arkitekturën, kam ndërtuar modele e prototipe dhe kam identifikuar një qasje migrimi.

Në vend që të nisemi nga zeroja, mund të provojmë çfarë është e dobishme, të heqim çfarë nuk është, dhe ta përshtatim me infrastrukturën tuaj.

Pse jo thjesht një shabllon i vetëm?

Koherenca vizuale dhe njëtrajtshmëria funksionale janë dy gjëra të ndryshme. Një regjistër prokurimi jeton nga kërkimi dhe të dhënat; një bashki është e orientuar nga shërbimet dhe vendi; një ministri nga politikat dhe informacioni; një gjykatë ka çështje, seanca dhe vendime.

Nëntë arketipet janë një hipotezë e nxjerrë nga llojet e përvojave në inventar, jo diçka e shenjtë — zbulimi mund t’i kthejë nëntë në shtatë ose dymbëdhjetë. Një shabllon i vetëm do të krijonte koherencë duke i bërë disa institucione më të këqija.

A duhet ta formësojë një i huaj se si duket qeveria shqiptare online?

Jo më vete. Nuk duhet t’i besoni një të huaji të vendosë vetëm se si komunikon qeveria shqiptare me qytetarët.

Perspektiva e jashtme ndihmoi për të parë modelet dhe për të ndërtuar hipotezën, por një standard prodhimi ka nevojë për qytetarë shqiptarë, ekipe qeveritare, specialistë vendas të përmbajtjes dhe palë institucionale. Unë sjell metodologjinë e dizajnit të sistemit; Shqipëria sjell ekspertizën institucionale dhe kulturore.

A mund ta ofrojë këtë një person i vetëm?

Unë mund të udhëheq punën e sistemit të dizajnit dhe të ndërtoj një pjesë të mirë të zbatimit me zhvillim të asistuar nga IA. Nuk do të propozoja që një person i vetëm të mbulojë çdo shqetësim prodhimi të një zbatimi kombëtar.

Një zbatim real e bashkon rolin tim me inxhinierinë, sigurinë, infrastrukturën, ligjin, aksesueshmërinë dhe ekspertizën shqiptare të përmbajtjes së AKSHI/ADS. Kjo është një arsye tjetër për të nisur me një pilot.

Çfarë përvoje keni me sisteme dizajni qeveritare?

Nuk kam zbatuar më parë një sistem kombëtar dizajni qeveritar. Prejardhja ime është dizajni i produkteve dixhitale dhe UX, operacionet, dhe ndërtimi i sistemeve nëpër organizata.

Pikërisht për këtë po propozoj një pilot, jo një angazhim kombëtar — që të bashkoj qasjen time me ekspertizën tuaj publike, teknike, të sigurisë dhe rregullatore, dhe të masim nëse funksionon. Nëse piloti nuk tregon përmirësim domethënës, nuk duhet ta shkallëzoni.

A u ndërtua kjo me IA?

Po, përdor shumë zhvillim të asistuar nga IA — pjesërisht për këtë mund të prototipoj dhe të përsëris shpejt. Por IA punon brenda një sistemi të përcaktuar: komponentë, tokena, rregulla aksesueshmërie, rregulla përmbajtjeje dhe teste.

Rishikimi njerëzor mbetet përgjegjës për arkitekturën, saktësinë, aksesueshmërinë, sigurinë dhe lëshimin. Migrimi i asistuar nga IA e i kufizuar nga standardi mund të bëhet me kohë një nga përparësitë e një sistemi të fortë dizajni.

Si do të lidhej me teknologjinë tonë ekzistuese?

Kjo është një nga gjërat e para që do të doja të kuptoja në zbulimin teknik. Prototipi tregon arkitekturën e ndërveprimit; nuk supozon se pasuria juaj e prodhimit përdor stack-un e prototipit tim.

Do të inventarizonim CMS-të, framework-ët, hosting-un, autentikimin, integrimet me e-Albania dhe bibliotekat ekzistuese të përbashkëta përpara se të vendosnim modelin e shpërndarjes. Prototipi im nuk është arkitektura ime e propozuar e prodhimit.

Po nëse një institucion ka nevojë për diçka që sistemi nuk e mbulon?

Kjo është një përjashtim, dhe procesi i qeverisjes vendos nëse është një konfigurim legjitim institucional, një kërkesë reale e sistemit, apo një përjashtim që refuzohet.

Palët do të kundërshtojnë njëra-tjetrën — njëra do butona blu, tjetra jeshilë. Përgjigjja nuk është t’i zbatosh të dyja; është të triazhosh, klasifikosh, vlerësosh, ndryshosh, versionosh dhe zgjidhësh. Kjo mban sistemin të qeverisshëm midis “kurrë s’lejohet devijim” dhe “gjithkush ndryshon gjithçka”.

A i audituat vërtet të 196-tat?

Jo. Ndërtova një inventar të gjerë prej 196 institucionesh e pronash publike me gjendje verifikimi të ndryshme, dhe bëra analizë më të thellë për një nëngrup.

Një auditim rigoroz i pasurisë do të ishte pjesë e zbulimit. Qëllimisht nuk i paraqes 196 si zbatime teknike të verifikuara në mënyrë të pavarur.

Sa do të kushtojë kjo?

Nuk do të vendosja çmim për një zbatim kombëtar përpara se të kuptoja çfarë ekziston tashmë brenda dhe çfarë fushëveprimi ju intereson. Do të preferoja të përcaktoja fillimisht një zbulim ose pilot të kufizuar dhe ta çmoja atë qartë.

Një pilot rreth tri pronave të ndryshme, themeleve që u duhen dhe kritereve të matshme të suksesit do të na jepte dëshmi për të vlerësuar adoptimin më të gjerë.

Si e dimë që kjo kursen para?

Tani për tani nuk e dimë — dhe këtë do të doja ta maste piloti, jo ta pretendonte.

Do të vendosnim një bazë dhe do të matnim kohën e zbatimit, ripërdorimin e komponentëve, defektet e aksesueshmërisë, kohën deri në botim, mundimin e mirëmbajtjes dhe ndoshta suksesin e detyrave të qytetarëve. Nëse qasja e përbashkët nuk ia kalon zbatimit të pavarur, nuk ka arsye për ta shkallëzuar.

Kush e zotëron këtë, dhe çfarë ndodh kur ju largoheni?

Nëse Shqipëria e financon sistemin e prodhimit, Shqipëria ka nevojë për kontroll të qëndrueshëm mbi të. Infrastruktura dixhitale kombëtare nuk duhet të varet nga llogaritë ose disponueshmëria ime personale.

Dokumentimi, rregullat e kontributit, versionimi, testet e automatizuara, trajnimi dhe pronësia e brendshme janë pjesë e dorëzimit. Nëse mbetem i përfshirë, do të preferoja të isha i vlefshëm si këshilltar/kujdestar i sistemit, jo i pazëvendësueshëm sepse askush tjetër s’mund ta mirëmbajë.

Po aksesueshmëria?

Sistemi mund të kodojë parazgjedhje të aksesueshme dhe të pakësojë ndjeshëm punën e dyfishuar të aksesueshmërisë, por nuk mund të garantojë pajtueshmëri.

Çdo zbatim ka ende nevojë për testim të automatizuar dhe njerëzor, përfshirë teknologji ndihmëse dhe, në rastin ideal, përdorues shqiptarë me aftësi të kufizuara.

Po siguria dhe privatësia?

Prototipi nuk është një arkitekturë sigurie. Siguria e prodhimit mbetet subjekt i kërkesave të AKSHI/ADS: autentikimi, infrastruktura, siguria e të dhënave dhe integrimet e ndjeshme kërkojnë arkitekturën dhe rishikimin tuaj të sigurisë.

Privatësia duhet të jetë pjesë e standardit që në fillim — minimizim të dhënash, fusha të ndjeshme, ngarkime, mesazhe ruajtjeje dhe njoftime privatësie. Por ato standarde duhet të zhvillohen me specialistë ligjorë dhe sigurie shqiptarë; nuk do të përcaktoja vetë politikën qeveritare të privatësisë.

Çfarë kërkoni nga ne?

Së pari, të kuptoj nëse problemi që kam identifikuar përputhet me atë që shihni ju nga brenda.

Nëse po, një zbulim i vogël ku e krahasojmë këtë me atë që ADS dhe AKSHI kanë tashmë, identifikojmë disa prona përfaqësuese dhe vendosim nëse ka një pilot të besueshëm. Nuk po ju kërkoj të angazhoheni sot për një zbatim kombëtar.

Çfarë do të donit të pilotonit?

Tri arketipe qëllimisht të ndryshme, të zgjedhura për kontrast: një ministri (institucionale, e ngarkuar me përmbajtje), një bashki (qytetare, e ngarkuar me shërbime vendore) dhe një regjistër/shërbim (transaksional, i ngarkuar me të dhëna).

Kjo e teston arkitekturën nën tri presione të ndryshme. Institucionet e sakta do të doja t’i zgjidhte ADS-ja.